كارمةندةكاني دةزطاي دةولَةتيي كاروباري كؤض برٍيار دةدةن
لةسةر داخوازينامةي ثةنا كة لةلايةن ئةو كةسانةوة ثيَشكةش
دةكريَت كة خؤيان طةياندؤتة سويد و داواي ثةنا دةكةن.
سويد ثةيماننامةي نةتةوةيةكطرتوةكاني ئيمزاكردووة دةربارةي
ثةناهةندةكان. ئةمةش ماناي ئةوةية كة سويد دةبيَت مي ثةنا
بداتة ئةو كةسانةي كة ئةو ثةيماننامةية دةيانطريَتةوة.
ئةو ثةنابةرةى كة ثةيماننامةكة دةيطريَتةوة ئةو كةسةية
كة مةترسي وةدووكةوتني هةية لة وولَاتةكةي خؤي لة بةر
ئةم هؤيانة:
رةطةز
هاوولَاتيَتي
بيرورٍاي ديني يان سياسيي
رٍةطةزي نيَر يان ميَيي يان باري ئارةزوو و خةسلَةتي جنسيي
ئةو كةسة سةر بة كام طروثي ناو كؤمةلَطاية
بةطويَرةي ياساي سويدي ئةو كةسانةش دةتوانن مافي
ثةنابةريي لة سويد وةرطرن ئةطةر ضي ثةيماننامةي
نةتةوةيةكطرتوةكاني لةسةر ثةناهةندةش نةيانطريَتةوة.
ياسا دةلَيَت ئةو كةسانةي كة ثاراستنيان ثيَويستة
ئةوانةن كة هؤي بة هيَزيان هةية بؤ ئةو ترسةي
هةيانة كة لة سيَدارة بدريَن و ياخود ئةشكةنجة بدريَن.
ئةم كةسانة دةكريَت ئةوانةش بطريَتةوة كة ثيَويستيان
بة ثاراستن هةبيَت بةهؤي شةرٍةوة و يان رٍووداوي
سروشتيي لة وولَاتةكةياندا.
ئةو ثةناخوازانةي كة رٍوودةكةنة سويد دةتوانن
لة سةر سنوور و يان لاي يةكيَك لة سةنتةرةكاني
داخوازيكردني ثةنا كة سةر بة دةزطاي دةولَةتي
كارووباري ثةناية داواي خؤيان ثيَشكةش بكةن.
ئايا ولَاتي رٍاستي هةلَبذاردوة؟ (Rätt land?)
بةر لة هةموو شتيَك دةزطاي دةولَةتي كاروباري كؤض
لةوة دةكؤلَيَتةوة كة ئايا هةقة سويد مافي ثةنا بداتة
ئةو كةسانةي داوايان كردوة يان ئةو كةسة بنيَريَتةوة
ئةو ولَاتةي كة ئةو كةسة لة ثيَش سويدا ليَي بووة؟
لةوانةية ئةو ولَاتةي تر شويَني رٍاست بيَت بؤ ئةو
ثةناخوازة.
ئةطةر ئةو كةسة هؤي نةبيَت بؤ داواي ثةناي لة سويد
ئةوسا دةزطاي كاروباري كؤض رٍاستةوخؤ برٍيار دةدات.
خؤ ئةطةر دةزطاكة طةيشتة ئةو باوةرٍةي كة ئةو كةسة
هؤي تةواوي هةية كة وةك ثةنابةر وةربطيريَت ئةوسا
ماوةيةكي زؤري ثيَدةضيَت تا بريار لةسةر كيَسةكةي
دةدريَت.
دةزطاي دةولَةتي كاروباري كؤض دةيةويَت كة داواكارةكة
لة ماوةي شةش مانطدا وةلَام وةرطريَتةوة. بةلَام جاري
وا هةية كة وةلَامةكة ئيَجطار زوري ثيَدةضيَت.
كةسوكار و خزم (Släkt)
ئةو كةسانةي دةيانةويَت ليَرة بميَننةوة و لاي
ئةو كةسوكار و خزمانةيان بذين كة لة سويد
ئيزني مانةوةيان هةية دةبيَ خؤيان داواي ئيزني
مانةوةي سويد بكةن.
ئةو كةسةي بيةويَ بيَت بؤ ئيَرة و ليَرة بميَنيَتةوة
دةبيَ بة رٍةسمي هاوسةر يان هاوذين بيَت لةطةلَ ئةو
كةسةي كة لة سويد ئيزني مانةوةي هةية.
ئةطةر تؤ لة داخوازينامةكةتدا درؤت كردبيَت
ئةوا برٍياري رٍةتكردنةوةت بؤ ديَت.
كةساني كة تةمةنيان لةذيَر 18 سالَةوةية
(Personer under 18 år)
ئةو كةسانةي تةمةنيان لةذيَر 18 سالَةوة بيَت
دةتوانن بيَن بؤ سويد بؤلاي كةسوكاريان ئةطةر
دايك و باوكةكانيان ئةوةيان بويَت و بة نووسين
داواي ئةوة بكةن.
ئةو كةسانةي تةمةنيان لة سةروو 18 سالَةوة بيَت
زؤر جاردةتوانن ئيزني مانةوةي سويد وةرطرن و
بيَن بؤ سويد ئةطةر ئةو كةسانة لةوةثيَش ثيَكةوة
لةطةلَ ئةو كةسوكارانةياندا ذيابن كة ئيَستا لة سويد
ئيزني مانةوةيان هةية.
تؤ دةبيَت بتوانيت بيسةلميَنيت كة تؤ لةوةوثيَش لةطةلَ
ئةو كةسوكارةتا ذياويت كة ئيَستا وا لة سويدن و كة
بارودؤخةكةشت واية كة بؤ تؤ و خزم و كةسةكارةكانت
زةحمةتة و ناتوانن دوور لة يةكتري و لة دوو شويَني جياواز
و بة جيا بذين.
تؤ دةبيَت داواي ئيزني مانةوةي سويد لة يةكيَك لة سةفارةتة
سويديةكان يان كؤنسولَطةريةكان بكةيت لة دةرةوةي ولَاتةكةت
يان لةو شويَنةي تؤي ليَدةذيت.
رٍةتكردنةوةي داوا (Avslag)
ئةطةر تؤ وةلَامي داواكةت رٍةتكرايةوة بة نا وةلَام درايتةوة
ئةوا تؤ دةتوانيت نارةزايي دةربرٍيت و داواي ثياضوونةوة و
ضاوخشاندنةوة بة برٍيارةكةدا بكةيت.
نامةي شكايةتكردنةكةت/نارازيبوونةكةت يةكةم جار دةنيَريت
بؤ دةزطاي دةولَةتي كاروباري كؤض كة برٍياريَكي نؤيَ لةسور
كةيسةكة دةدات.
دادطاي كاروباري كؤض دةتوانيَت ضاو بخشيَنيَتةوة
بة داخوازينامةكةتدا
(Migrationsdomstol kan pröva din ansökan)
ئةطةر دةزطاي دةولَةتي كاروباري كؤض داواكةتي رٍةتكردةوة
و وتي نا ئةوا تؤ دةتوانيت شكايةت بكةيت لاي دادطاي كؤض
كة لة ستؤكهؤلَم، يؤتةبؤري و مالَمؤ لةلاي يةكيَك لة دادطاكاني
ثاريَزطا هةية.
دادطاي كؤض دةتوانيَت تؤ و بريكارة طشتيةكةت/ثاريَزةرةكةت
و دةزطاي كؤض بانطت بكات بؤ بة دةم طفتوطؤكردني و
تاووتويَكردني كيَسةكةت. ئةو دادطاية يان برٍيارةكةي دةزطاي
كؤض دةضةسثيَنيَ و يان برٍيارةكةي دةزطاي كؤض دةطؤرٍيَت.
ئةمةش ماناي ئةوةية كة دادطاكة يان بة برٍياري دةزطاي
كؤض دةلَيَ باشة و يان رٍةتي دةكاتةوة و دةلَيَ نا.
تؤ دةتوانيت لاي دادطاي بةرزي كؤض شكايةت لة برٍياري
دادطاي كؤض بكةيت.
بةلَام ئةم دادطا بةرزة تةنها ضاو بةو كةيسانةدا
دةخشيَنيَتةوة كة لة باري ياساييةوة زؤر طرنطن.
رٍةطةزنامة (Medborgarskap)
تؤ لاي دةزطاي كاروباري كؤض داواي رةطةزنامةي سويدي دةكةيت.
بؤ ئةوةي بتوانيت داواي رةطةزنامةي سويدي بكةيت دةبيَ بتوانيت
بيسةلميَنيت كة تؤ كيَيت، دةبيَ 18 سالَت ثرٍ كردبيَتةوة و هةروةها
دةبيَ ئيزني مانةوةي هةميشةييت لة سويد هةبيَت.
دةبيَ تؤ بةلاي كةمةوة 5 سالَ لة سويد ذيابيت.
بؤ ئةو كةسانةي بيَولَاتن دةبيَ 4 سالَ ليَرة ذيابن.
بؤ تؤش ئةطةر ئيزني مانةوةت درابيَتيَ وةك
ثةناهةندة بة طويَرةي ياساي بيَطان مةرجةكة
ئةوةية كة 4 سالَ ليَرة ذيابيت.
بؤ مندالَي تةمةن ذيَر 15 سالَ و يان تةمةن نيَوان
15 تا 18 سالَ ريَساي تر دةخوات و لة ئاراداية.
دةزطاي كؤض دريَذي ئةو كاتة لةو رٍؤذةوة حسيَب
دةكات كة ئةو مندالَة ئيزني مانةوةي لة سويد وةرطرتوة.
ئةطةر ثيَش ئةوةي هاتبيتة سويد ئيزني مانةوةت
وةرطرتبيَت ئةوا لةو رٍؤذةوة بؤت حسيَب دةكريَت
كة هاتوويتة ناو خاكي سويدةوة.
باجةكان
تؤماركردني ناوي دانيشتوان
ميرات دياريكردن
دةزطاي دةولَةتي باج كار لةسةر زؤر جؤر باج دةكات
لة سويد.
باجي سةر داهات هةية، زيادةباج/باجي نارٍاستةوخؤ
و باجداناني تريش هةية.
تؤ دةبيَ باج بدةيت لةسةر هةموو ئةو داهاتانةي
كة وةرياندةطريت.
داهات ئةو ثارانةن كة تؤ ثةيداي دةكةيت.
ماناي ئةمةش ئةوةية كة تؤ دةبيَ ئةو
مووضةيةي وةريدةطريت باجي ليَبدةيت.
تؤ دةبيَ باج لةو ثارةي نةخؤشييةت
بدةيت كة وةريدةطريت و باج لة مووضةي
خانةنشينييةكةشت هةر دةدةيت.
ئةطةر ظيلاكةت و يان خانووي سةرقفلَانةت
فرؤشت دةبيَ باج لةو بةشة بدةيت كة وةك
داهاتة.
لة فرؤشتني ثشك/سةهميش باج دةدةيت.
سالَي جاريَك دةبيَت رٍاطةياندننامةي داهات
(Deklaration) ثيَشكةش بكةيت.
بةشي زؤري ئةو ثارانةي لة باجي داهاتةوة
كؤدةبيَتةوة دةضيَت بؤ شارةوانيةكان و
ئةنجومةنة هةريَمييةكان.
كاتيَك تؤ كالَايةك دةكرٍيت لة دوكانيَك ئةوا
باجيشي لةطةلَ دةدةيت. ئةو باجة باجيَكي
تايبةتية كة دةولَةت خستوويةتة سةر شتوومةك
و خزمةتطوزاريةكان و ثيَي دةوتريَت (مؤمـــس)
كة رٍيَذةكةي نزيكي لةسةدا 25 % ة.
باجي داهات، مومس و باجةكاني تر بةكاردةهيَنريَت
بؤ خةرجيي سيستةمي خؤشطوزةرانيي سويد.
ئيَمة هةموومان لةرٍيَطةي داني مؤمس و باجةوة
بةشداردةبين لةو ثارانةدا كة دةضيَت بؤ مةسرةفي
سيستةمي بيمةي كؤمةلَايةتيي، بؤ ثارةي ثالَثشتي
خويَندن و بؤ تؤرٍي ثاراستني كؤمةلَايةتيي.
تؤماركردني نيشتةجيَبووني خةلَكان بريتية لة
ليستةيةك بة ناوي هةموو ئةو كةسانةوة كة لة
سيويد دةذين.
دةزطاي باج بةرثرسياري تؤماركردني ناوي خةلَك.
لة تؤماركردنةكةدا ناوةكةت، ذمارةي كةسييت و
ناونيشانةكةت نووسراوة و هةروةها نووسراوة ئايا
تؤ هاوسةريت يان، نا و ناوي ئةو كةسةي هاوسةرتة
كيَية، مندالَةكانت كيَن، رةطةزنامةكةت ضية و كةي
طواستووتةوة بؤ سويد
دةزطاي باج زوربةي ئةو زانياريانة لة دةزطا
جياوازةكاني ترةوة وةردةطريَت.
دةزطاي باج زانياري تؤماركراو لةسةر تؤ دةداتة
دةزطاكاني تر وةك (سي ئيَس ئيَن)، سندووقي
بيمة و دةزطاي كاروباري هةلَبذاردن.
تؤماركردني دانيشتوان و مافةكاني تؤ
(Folkbokföring och dina rättigheter)
بؤ ئةوةي مافي زؤر شتت هةبيَت لة سويد دةبيَ تؤ
ناوت لة نيَوان تؤماري دانيشتواندا تؤمار كرابيَت.
دةبيَ ناوت تؤماركرابيَت بؤ ئةوةي بتوانيت دةرمالَةي/
ثارةي يارمةتي مندال و ثارةي يارمةتي كريَخانوو
وةربطريت.
ئةو شويَنةي كة باجي ليَدةدةيت و ئةو شويَنةي لة
كاتي هةلَبذاردندا دةنطي ليَ دةدةيت بةستراوةتةوة
بةوةي لة ضة شويَنيَك ناوت تؤمار كراوة.
لة زؤر شارةواني دةبيَ ناوت تؤمار كرابيَت ئينجا
دةتوانيت بضيتة ثرؤطرامي ثيَناسين و ثيَئاشناكردن
و قةرةبوو وةربطريت.
رٍوونوسي كةسيي(Personbevis)
زؤر جار ثياو ثيَويستي بة بةلَطةنامةي رٍوونوسي
كةسيي دةبيَت ئةطةر بتةويَت حسابيَكي بانكي بكةيتةوة،
داواي هةنديَك خويَندن بكةيت و يان ئةطةر بتةويَت
بيسةلميَنيت تؤ دانيشتووي ئةو شارةوانييةيت بؤ ئةوةي
قةرةبووي خولي ثيَناسين و ثيَئاشناكردن وةربطريت.
دةتوانيت ئةم بةلَطةنامةي كةسيية رٍاستةوخؤ لة
نووسينطةي باجي ئةو شارةوانية وةرطريت كة ليَيدةذيت
بةوةي كة تةلةفؤن بكةيت بؤ دةزطاي دةولَةتي باج يان
لةرٍيَطةي ئينتةرنيَتةوة لة شويَني ظيَببي دةزطاي باج
داواي ئةو بةلَطةنامةية بكةيت كة بؤت بيَت:
www.skatteverket.se
تؤ كاتيَك بؤ ذمارةي 112 تةلةفؤن
دةكةيت ئةطةر يةكيَك لة نزيك تؤوة
كوتوثرٍ بةلادا هات و كةوت و يان لة
رٍووداويَكدا ئازاري ثيَطةيشت يان
بريندار بوو.
كة تؤ تةلةفؤني ذمارةي 112 تةنها ئةطةر
ثيَويستت بة ئوتومبيلي ئاطركؤذيَنةوة يان
ئوتومبيلي فرياكةوتني نةخؤشيي بوو.
تؤ تةنها كاتيَك تةلةفؤني ذمارةي 112
دةكةيت ئةطةرهاتوو يارمةتي زؤر خيَرا
و دةستبةجيَت ثيَويست بوو.
كة تؤ تةلةفؤني ذمارةي 112 كرد كةسيَك
وةلَامت داداتةوة كة ئامادةية ئةو يارمةتيةت
بؤ بنيَريَت كة تؤ ثيَويستتةدةكةيت
ئةو كةسةي وةلَام دةداتةوة ليَت دةثرسيَت
ضي رٍووي داوة و لة كويَ رٍووي داوة.
كاتيَك تةلةفؤن دةكةيت تا بكريَت هةولَ
بدة كة ئارام و لةسةرخؤ بيت بؤ ئةوةي
بتوانيت زانياري رٍاست و تةواويان ثيَبدةيت
بؤ ئةوةي يارمةتي ثيَويستت بؤ بنيَرن.
ئةطةر مةسةلة ئاطركةوتنةوة بوو ئةوا
كةسة دةيةويَت بزانيَت كةس لة ئاطرةكةدا
ذياني لة خةتةردايةد و ضةند كةس بريندارن
يان ئازاريان ثيَطةيشتوة.
ئةو كةسانةي لة SOS كار دةكةن بة زماني
سويدي و ئينطليزي قسة دةكةن.
ئةطةر كارمةندةكان توانيان ئةوا وةرطيَرٍيش
ثةيدا دةكةن بةلَام لةو بارةدا قسةكردنةكة
زؤرتر كات دةبات و يارمةتيةكة درةنطتر دةطاتة
ئةو شويَنة.
لة ناونيشاني ئينتةرنيَت www.sosalarm.se
دةتوانيت بة زؤر زماني جياواز دةربارةي SOS
و ذمارةي 112 زياتر بخويَنيتةوة.
كاتيَك ثؤليس كاري خؤيان دةكةن ثويرٍةوي ئةو
ياساية دةكةن
كة ثةرلةماني سويدي برٍياري لةسةر داوة.
حكومةت هةموو سالَيَك بة ثؤليس دةلَيَت
ضي بكات
ئةطةر تؤ تاوانيَكت بةرامبةر كرا دةبيَ تؤ ئة تاوانة لاي
ثؤليس رٍابطةيةنيت. ئةطةر تؤ يارمةتي كةتوثرٍت ثيَويست
بوو ئةوا تةلةفؤني ذمارةي 112 بكة.
ئةطةر مةسةلةكةش زؤر تةنطاو نةبوو ئةوا تةلةفؤني
ثؤليس بكة بة ذمارةي 14 114.
دةشتوانيت بضيتة نزيكترين دةزطاي ثؤليس و يان
لةرٍيَطةي ئينتةرنيَتةوة شكايةتيَك رٍابطةيةنيت.
زياتر دةربارةي كاري ثؤليس لة ئينتةرنيَتدا بخويَنةرةوة:
www.polisen.se.
ثشتيَني ناو ئوتومبيل و مؤلَةتنامةي
ليَخورٍيني ئوتومبيل
(Bilbälte och körkort)
ياسا دةلَيَت كة هةموو ئةو كةسانةي لة ئوتومبيلدا دةرٍؤن
دةبيَ ثشتيَني خؤبةستنةوةيان ثيَوة بيَت هةم لة كورسي
ثيَشةوة و هةم لة كورسي دواوة.
دةبيَ ئوتومبيلةكة لة شويَني هةركورسي دانيشتنيَكدا
ثشتيَني هةبيَت.
ذمارةي ئةو كةسانةي لة يةك ئوتومبيلدا دانيشتوون
نابيَت زياتر بيَت لةو ذمارةيةي كة لةناو بةلَطةنامةي
تؤماركردني ئةو ئوتومبيلةدا نووسراوة.
شؤَفيَرةكة دةبيَ كاتيَك ئوتومبيل ليَدةخورٍيَت هةميشة
ئيزني ليَخورٍيني ئوتومبيلي خؤي ثيَبيَت.
كحول و ماددة بيَهؤشكةرةكان
(Alkohol och droger)
هةرطيز كة كحولت خواردةوة ئوتومبيل ليَمةخورٍة.
باشتر واية ئةطةر رٍؤذي دووهةميش هةر ليَنةخورٍيت.
قةدةغةية ئوتومبيل ليَخورٍيت ئةطةر كحولت
خواردبيَتةوة يان ماددةي بيَهؤشكةرت لةلةشدا بيَت.
دةتوانريَت حوكمي سزاي بةنديخانة بدريَيت.
خـــيَرايي(Hastigheter)
هيَما و تابلَؤكاني ئةو خيَرايية نيشانة دةدةن كة تؤ
دةتوانيت ليَبخورٍيت. ئةطةر خيَراتر برٍؤيت ثؤليس
دةتوانيَ بتطريَت ضونكي خيَرا رٍؤيشتوويت. ئةطةر
زؤر خيَرا ليَخورٍيت ئاسانتر تووشي رٍووداويَك دةبيتـ.
مندالَ لة ئوتومبيلدا (Barn i bilen)
مندالَ لة ئوتومبيلدا ثيَويستي بة زياتر ثاراستنة وةك
لة طةورةكان.
ئةو مندالَةي دريَذي بالَاي لة 135 سانتيم كةمتر بيَت
دةبيَ ئامرازي ثاراستني مندالَ، كورسي ناو ئوتومبيلي
مندالَ، كورسي بة ثشتيَنةوة و يان سةريني بة
ثشتيَنةوةي هةبيَت.
مندالَ ثاريَزراوترة ئةطةر كورسييةكةي ثشتاوثشت
دابنريَت.
مندالَ نابيَت لةو شويَنة دانيشيَت كة سةريني
بةيةكداداني ليَديَتة دةرةوة.
ثاســكيل (Cykel)
لة سويد سالَي نزيكي 4000 ثاسكيلسوار تووشي نةخؤشخانة
دةبن.
بؤية ثيَويستة هةموو مندالَان و طةنجان خوددةي سةريان
هةبيَت كاتيَك ثاسكيل ليَدةخورٍن يا كة لةدواي كةسيَكةوة
لةسةر ثاسكيلةكة لة كورسيةكدا دانيشتوون.
خوددةي سةر ثاريَزطارييةكي باشة هةتا بؤ طةورةكانيش
ضونكي زوربةي ئةو 4000 كةسةي دةكةونة نةخؤشخانة
ئازار بة سةريان طةيشتوة.
ثاسكيل دةبيَ ئيستؤث و جةرةسي ئاطاداركردنةوةي هةبيَت.
ئةطةر تؤ لة تاريكيدا ليَخوريت ئةوا دةبيَ ئةو ئيشارةت و
نيشانانةي تيشكدةرةوة بة ثاسكيلةكةوة بن كة لة دوورةوة
شةوق دةدةنةوة و ضرا بة ثيَشةوة و دواوةي ثاسكيلةكةوة
داطبرسابيَت. ئةطةر ثاسكيلةكةت ئةو شتانةي ثيَوة نةبيَت
وا خؤت تووشي سزاي ثارةدان دةكةيت.
ثاسكيلسوار لةو لاية ثاسكيل ليَدةخورٍيَت وةك لاي ئوتومبيل،
بة ماناي لاي رٍاستي شةقامةكة.
ثاسكيلسوار نابيَت بةسةر شؤستة و بةسةر شويَني ثةرٍينةوةدا
ثاسكيل ليَبخورٍيَت.
ئيشارةتي تيشكدةرةوة شتيَكي باشة لة تاريكيدا
(Reflexer är bra i mörkret)
نيشانةي تيشكدةرةوة وا دةكات كة تؤ لة هاتووضؤدا ببينريَيت
ئةطةر تاريك بوو يان تةم بوو و يان بةفروباران بوو ضونكي
لةو كاتانةدا ئةطةر ئةو كةسة ئةو هيَماي تيشكدانةوةي
ثيَوةنةبيَت بة زةحمةت دةبينريَت.
يةك لة سيَي ئةو رٍووداوانةي لة هاتووضؤدا رٍوو دةدةن
كةسيَك تووش دةبيَت كة لة تاريكيدا دةرٍوات.
